Stateczność jachtu to jego zdolność do przeciwstawienia się działaniu sił zewnętrznych mogącemu spowodować jego przewrócenie. Innymi słowy jest to zdolność do powrócenia do pozycji na równej stępce i utrzymania jej. Jacht jest wtedy w równowadze, gdyż siły ciężkości i wyporu działają w jednej linii. Gdy natomiast w przechyle jedna z nich przesuwa się względem drugiej, powstaje moment sił (moment prostujący) dążący do przywrócenia jachtu do pozycji wyjściowej.

Jacht utrzymuje się na powierzchni wody, ponieważ działają na niego skierowane przeciwnie siła ciężkości oraz siła wyporu. Pierwsza z nich jest przyczepiona w punkcie zwanym środkiem ciężkości (SC), którego położenie jest stałe. Punkt przyczepu drugiej to środek wyporu (SW) położony w geometrycznym środku bryły, jaką jest zanurzona część kadłuba. Oznacza to, że środek wyporu zmienia swoje położenie w zależności od przechyłu jachtu. Na stateczność poprzeczną jachtu ma wpływ wiele czynników, w tym kształt kadłuba i rozkład jego masy. Nie ma jachtów bez kształtu i bez masy lub tylko samym kształtem albo z samą masą. Dlatego za każdym razem bierzemy pod uwagę oba parametry.
Charakterystyka stateczności poprzecznej jachtu wynika z położenia środka ciężkości względem środka wyporu. Na jachtach mieczowych prawie zawsze SC znajduje się nad SW. Różnica w przebiegu charakterystyki stateczności poprzecznej poszczególnych jachtów wynika z różnego położenia ich środków ciężkości nad środkami wyporu i wynikającej z tego wzajemnej odległości między nimi. Na ciężkim jachcie z balastem środek ciężkości znajduje się sporo niżej, czyli w mniejszej odległości od środka wyporu niż na pozbawionym balastu jachcie mieczowym. Jacht będzie w równowadze, gdy siły ciężkości i wyporu działają w jednej linii. Kiedy w przechyle jedna z nich przesuwa się względem drugiej, powstaje moment sił zwany momentem prostującym, dążący do przywrócenia jachtu do pozycji wyjściowej.
W przechyle kształt zanurzonej części kadłuba się zmienia, dlatego oprócz kształtu dna istotny jest również kształt części nadwodnej burt. Jachty lekkie pozbawione balastu są łatwiej wywracalne niż jachty dociążone balastem. Wynika z tego, że żeglowanie jachtem śródlądowym mieczowym to większe ryzyko wywrotki, niż żegluga ciężkim jachtem morskim balastowym. Dlatego w kadłubach jednostek mieczowych powinny znajdować się komory wypornościowe, chroniące łódź przed zatonięciem na wypadek zalania go wodą po wywróceniu się. Jednostki morskie, czyli jachty balastowe są bardziej stabilne dzięki ciężkiej płetwie balastowej. Duży ciężar umieszczony nisko sprawia, że środek ciężkości jest dużo niżej niż na jachcie mieczowym. Wywrócenie jachtu morskiego, choć trudniejsze niż mieczowego jest możliwe, do tego zalanie i zatonięcie także.

Rozróżniamy następujące stateczności jachtu (w zależności od płaszczyzny, w której zachodzą zmiany położenia):

-stateczność poprzeczna – zmiany w płaszczyźnie prostopadłej do soi wzdłużnej jachtu,

-stateczność podłużną – zmiany w płaszczyźnie symetrii, na lini dziób-rufa,

–stateczność kierunkową – zmiany kursu wynikające z kształtu kadłuba.

Stateczność podłużna oznacza zdolność jachtu do przeciwstawiania się wzdłużnemu momentowi przechylającemu kadłub. Zapewnia właściwy trym kadłuba, czyli przechył kadłuba w stronę dziobu lub rufy. Na jachcie płynącymi pod żaglami, czynnikami decydującymi o stateczności podłużnej są pary sił: siła ciągu i siła oporu hydrodynamicznego wzdłużnego oraz siła wyporu i siła ciężkości.

Stateczność kierunkowa oznacza zdolność jachtu do zachowania ustalonego kursu, poprzez efektywne ustawienie żagli względem wiatru oraz położenie steru.

Zajmiemy się dwoma podstawowymi rodzajami stateczności. Stateczność podłużną na tym etapie zdobywania wiedzy żeglarskiej pomijamy. Informacje o stateczności kierunkowej Używane na wodach śródlądowych jachty mieczowe charakteryzuje głównie stateczność kształtu. Istnieje jeszcze stateczność ciężaru właściwa jachtom balastowym, które na śródlądziu spotyka się coraz rzadziej, za to są standardem na wodach morskich. Istnieją też jednostki posiadające cechy obu typów stateczności, np. jachty śródlądowe z dociążoną płetwą mieczową.