Materiały szkoleniowe
ŻEGLARZ JACHTOWY
Dział: Manewrowanie jachtem żaglowym
Temat: Trzymanie kursu i regulacja prędkości
Trzymanie kursu i regulacja prędkości
SPIS TREŚCI
Trzymanie kursu
Płynięcie obranym, stałym kursem, czyli tzw. trzymanie kursu, jest jedną z ważniejszych umiejętności żeglarskich. Na wodach śródlądowych jest to płynięcie:
- na wybrany stały obiekt na brzegu lub na wodzie
- obranym kursem względem kierunku wiatru pozornego.
Na stałość kursu jachtu płynącego pod żaglami ma wpływ:
- zrównoważenie żaglowe, zwrotność i sterowność jachtu
- wiatr (kierunek i siła)
- prędkość jachtu.
Na wodach śródlądowych, w większości przypadków, nie wykorzystuje się do żeglowania urządzeń nawigacyjnych. Wynika to z braku takich urządzeń na jachtach lub z braku potrzeby ich wykorzystania. Widoczny podczas żeglowania brzeg, a także mapa danego akwenu, całkowicie wystarczają do nawigacji śródlądowej.
Trzymanie kursu wiąże się z odpowiednią pracą urządzeniem sterowym. Sternik powinien przez cały czas kontrolować kurs jachtu i w przypadku jego zmiany skorygować kurs odpowiednim wychyleniem płetwy sterowej.
Należy pamiętać o tym, że znaczna większość jachtów śródlądowych jest bardzo zwrotna, a więc stosunkowo łatwo zmienia kurs. Jachty te są także bardzo sterowne, czyli wrażliwe na zmianę ustawienia płetwy sterowej. Na tego typu jachtach nawet nieznaczna zmiana jej ustawienia powoduje zmianę kursu jachtu. Prawidłowa obsługa urządzenia sterowego jest więc kluczowym elementem trzymania kursu.
Podczas żeglugi sternik powinien siedzieć w kokpicie na burcie nawietrznej. W tym miejscu sternik ma dobrą możliwość obserwacji akwenu, brzegu przed jachtem, a także wybranego obiektu pomocnego do utrzymania kursu. Siedzenie na burcie zawietrznej jest mniej korzystne, gdyż żagle pracujące z tej strony jachtu ograniczają widoczność akwenu i obiektów przed jachtem.
W utrzymaniu kursu na dany obiekt należy także uwzględnić dryf jachtu, szczególnie wtedy, gdy jacht płynie kursem pod wiatr. Wymagana jest wtedy korekta kursu. Nie będzie to możliwe, gdy będzie to kurs ostry bajdewind przy granicy kąta martwego.
Trzymanie kursu względem kierunku wiatru wiąże się ze stałą obserwacją na jachcie wskaźnika wiatru. Ważne jest, aby na jachcie był co najmniej jeden wskaźnik kierunku wiatru. Należy pamiętać o tym, że na jachcie będącym w ruchu wskaźnik wiatru pokazuje kierunek wiatru pozornego. W przypadku zmiany kierunku wiatru pozornego, chcąc utrzymać kurs, należy jak najszybciej zareagować odpowiednim wychyleniem płetwy sterowej.
Kluczowym zadaniem podczas płynięcia kursem na wybrany obiekt lub kursem względem kierunku wiatru pozornego jest poprawne ustawienie żagli. Przebranie lub poluzowanie żagli zmniejsza, czasami znacznie, siłę aerodynamiczną. Powoduje to spadek prędkości jachtu. Trudniejsze do zauważenia jest przebranie żagla. Przebrany żagiel prawie w ogóle nie różni się od ustawionego poprawnie i dlatego jest to tak trudne do zaobserwowania.
Na wodach śródlądowych, szczególnie przy krętym i wysokim brzegu, występują często zmiany kierunku wiatru, czasami o znaczny kąt. Płynąc stałym kursem powinno się co jakiś czas sprawdzać poprawność ustawienia żagli.
Zasady żeglowania na poszczególnych kursach względem wiatru pozornego
Kursy bajdewindowe (kursy pod wiatr)
Kursy bajdewindowe występują w przedziale od granicy sektora martwego do półwiatru. Są to kursy pod wiatr. Odczuwalny na jachcie wiatr pozorny jest mocniejszy od wiatru rzeczywistego. Żeglowanie takimi kursami powoduje występowanie przechyłu oraz dryfu jachtu. Sternik powinien siedzieć na burcie nawietrznej. W zależności od siły wiatru i wielkości przechyłu jachtu na burcie nawietrznej powinni przebywać jeszcze inni członkowie załogi. Im pełniejszy kurs bajdewindowy, tym prędkość jachtu będzie rosła, zmniejszał się będzie dryf oraz przechył jachtu.
Żeglowanie w ostrym bajdewindzie wymaga zwiększonej koncentracji. Nawet niewielka zmiana kursu na bardziej pod wiatr, może spowodować spadek prędkości jachtu i zwiększenie dryfu. Przekroczenie granicy sektora martwego spowoduje, że żagle przestaną stopniowo pracować, najpierw fok, a potem grot. Znacznie zmniejszy się także prędkość i przechył jachtu. W sektorze martwym niewyluzowany fok zacznie pracować wstecznie, co może doprowadzić do prawie całkowitego zatrzymania jachtu oraz niekontrolowanego przejścia linii wiatru. Dlatego tak ważna jest szybka reakcja sternika powodująca wyjście z sektora martwego i powrót na kurs ostry bajdewind.
Ustawienie żagli na kursach bajdewindowych ma bardzo duży wpływ na trzy kluczowe parametry płynięcia jachtu: prędkość, przechył oraz dryf. Szczególnie niekorzystne jest przebranie żagli. Powoduje to zmniejszenie prędkości jachtu, wzrost przechyłu jachtu oraz wzrost dryfu. Dlatego tak ważna jest ciągła kontrola poprawnego ustawienia żagli. Lekko poluzowane żagle w stosunku do ustawienia poprawnego, mają mniejszy wpływ na parametry płynięcia jachtu niż żagle przebrane. Należy jednak zwracać uwagę, aby żagle na kursach bajdewindowych nie były zbyt poluzowane. Zmniejszy to prędkość i zwiększy dryf jachtu, a dłuższy łopot żagli może doprowadzić do ich uszkodzenia.
Kurs półwiatr
Kierunek wiatru pozornego jest w kursie półwiatr prostopadły do diametralnej jachtu. Siła wiatru pozornego jest w tym kursie mniejsza niż w kursie bajdewind. Na tym kursie występuje nieduży, nawet na silnych wiatrach, przechył i prawie największa lub największa, w zależności od konstrukcji jachtu, prędkość jachtu. Sternik jachtu i, jeżeli jest taka potrzeba, część załogi powinni przebywać na burcie nawietrznej, kontrolując i minimalizując przechył jachtu. Zlikwidowanie przechyłu jachtu na tym kursie to dodatkowy warunek uzyskania większej prędkości jachtu.
Brak precyzyjnych wskaźników poprawnego ustawienia żagli utrudnia to zadanie. Nawet nieduże przebranie żagli spowoduje spadek prędkości jachtu. Trudno jest, obserwując wskaźnik wiatru, precyzyjnie ocenić, czy jacht płynie dokładnie kursem półwiatr. Dlatego w praktyce, mając na uwadze brak precyzji określenia tego kursu, można mówić o pewnym, bardzo małym, przedziale kątowym kursów półwiatrowych.
Kursy baksztagowe (kursy z wiatrem)
Kursy te występują w przedziale od półwiatru do fordewindu. Są to kursy z wiatrem. Im bliżej kursu fordewind, tym bardziej kierunki wiatru rzeczywistego i pozornego zbliżają się do siebie, a wiatr pozorny coraz bardziej maleje. W kursach baksztagowych, im pełniejszy jest kurs, tym bardziej zmniejsza się prędkość jachtu, maleje prawie całkowicie przechył jachtu oraz dryf.
Płynąc tymi kursami należy zwracać uwagę na poprawne ustawienie żagli do kierunku wiatru pozornego, gdyż także na tych kursach żagle mogą być przebrane. Im pełniejszy jest kurs baksztag, tym bardziej żagle powinny być poluzowane. Na tych kursach pojawia się niekorzystne zjawisko podnoszenia się noku bomu, a przez to zbyt duże wybrzuszenie grota. Aby uniknąć tego zjawiska powinien być zainstalowany i odpowiednio wybrany obciągacz bomu.
W kursie pełny baksztag, zbliżonym do kursu fordewind, grot powinien być maksymalnie poluzowany. Grot zaczyna stopniowo przysłaniać foka. Granicznym kursem pełnego baksztagu jest kurs, w którym przysłonięty przez grota fok zaczyna przestawać pracować. Jest to oznaka wchodzenia jachtu w kurs fordewind. Żeglując kursem pełny baksztag należy uważać, aby nie doszło do przypadkowego wejścia w kurs fordewind i, co może być bardzo niebezpieczne, doprowadzenia do niekontrolowanego zwrotu przez rufę.
Na kursach baksztagowych należy tak rozmieścić załogę, szczególnie na lżejszych jachtach, aby nie doprowadzić do niepotrzebnego przechyłu jachtu.
Kurs fordewind
Fordewind jest to kurs, w którym jacht płynie dokładnie z wiatrem. To jedyny kurs, w którym kierunek wiatru rzeczywistego i pozornego jest taki sam. Płynąc tym kursem, należy odpowiednio rozmieścić załogę, szczególnie na lżejszym jachcie, aby nie doprowadzić do przechyłu na burtę nawietrzną. Może to spowodować niekontrolowane przerzucenia grota. Jest to bardzo niebezpieczne dla załogi i jachtu.
Trudno jest, obserwując wskaźnik wiatru, precyzyjnie ocenić, czy jacht płynie dokładnie kursem fordewind. Dlatego w praktyce, mając na uwadze brak precyzji określenia tego kursu, można mówić o pewnym, bardzo małym, przedziale kątowym kursów fordewindowych.
Na kursie fordewind, gdy jacht płynie pod obydwoma żaglami, fok będzie na tej samej burdzie co grot nie będzie pracował, gdyż jest przysłonięty przez grota. Chcąc wykorzystywać oba żagle, należy niepracującego foka przełożyć na drugą burtę. Powstaje wtedy układ żagli popularnie zwany „na motyla”. Utrzymanie w kursie fordewind obu pracujących żagli w tym układzie nie jest proste. Nawet drobna zmiana kursu może spowodować niekontrolowane przerzucenie grota lub foka na drugą burtę. Bardziej niebezpieczne jest niekontrolowane przerzucenie grota, gdyż grozi to poważnymi urazami załogi lub uszkodzeniem jachtu. Takie przerzucenie żagli na drugą burtę może także wystąpić z powodu dużego zafalowania wody lub pojawiającego się w kursie fordewind zjawiska kołysania poprzecznego jachtu. Dlatego należy, odpowiednio balastując, jak najszybciej reagować na pojawiający przechył.
Nie powinno się, chyba że jest jakiś ważny powód, płynąć fordewindem na samym grocie. Jacht jest wtedy nawietrzny i ma dużą tendencję do ostrzenia. W przypadku żeglugi pod obydwoma żaglami zjawisko to też występuje, ale w małym wymiarze. Im większy grot w stosunku do foka, tym jacht na kursie fordewind będzie miał większą tendencję do ostrzenia. I odwrotnie, im mniejszy grot w stosunku do foka, tym nawietrzność będzie coraz mniejsza. Podniesienie wtedy, choćby częściowe, płetwy mieczowej, czyli przesunięcie środka oporu w stronę rufy jachtu, znacznie zmniejszy nawietrzność lub ją całkowicie zlikwiduje.
W kursie fordewind, szczególnie przy silnych wiatrach, wskazana jest żegluga na samym foku. Jacht, co prawda, płynie wolniej niż na obu żaglach, ale dużo bardziej bezpiecznie. Jacht jest wtedy bardziej lub mniej zawietrzny.
Trudno jest, obserwując wskaźnik wiatru, precyzyjnie ocenić, czy jacht płynie dokładnie kursem fordewind. Dlatego w praktyce, mając na uwadze brak precyzji określenia tego kursu, można mówić o pewnym, bardzo małym, przedziale kątowym kursów fordewindowych.
Na kursie fordewind, gdy jacht płynie pod obydwoma żaglami, fok będący na tej samej burcie co grot nie będzie pracował, gdyż jest przysłonięty przez grota. Chcąc wykorzystywać obydwa żagle, należy niepracującego foka przełożyć na drugą burtę. Powstaje wtedy układ żagli popularnie zwany „na motyla”. Utrzymanie w kursie fordewind obu pracujących żagli w takim układzie nie jest łatwe. Nawet drobna zmiana kursu może spowodować niekontrolowane przerzucenie grota lub foka na drugą
Regulacja prędkości jachtu
Regulacja prędkości jachtu to jej zmniejszenie, zwiększenie lub doprowadzenie do zatrzymania jachtu. Płynąc pod żaglami prędkość jachtu reguluje się za pomocą:
- luzowania lub wybierania żagli
- wykonania skrętu jachtu
- płynięcia w sektorze martwym.
Regulacja prędkości jachtu przez luzowanie lub wybieranie żagli
Możliwość regulacji prędkości jest uzależniona od kursu jachtu względem kierunku wiatru pozornego. Najskuteczniej reguluje się prędkość jachtu na kursie bajdewind. Można wtedy wykorzystać do tego celu oba pracujące żagle. Zmniejszenie prędkości jachtu następuje poprzez odpowiednie luzowanie foka i grota, każdego z nich osobno lub obydwu równocześnie. Żagiel może być stopniowo luzowany albo od razu całkowicie wyluzowany. Stopniowe luzowanie będzie powodowało wolniejszą, bardziej płynną korektę prędkości niż całkowite wyluzowania żagla. Luzowanie grota będzie miało większy wpływ na korektę prędkości niż luzowanie foka.
Zwiększanie prędkości jachtu na kursie bajdewind jest możliwe tylko wtedy, gdy wcześniej żagle zostały poluzowane. Wybieramy wtedy szoty poszczególnych żagli do uzyskania odpowiedniej prędkości jachtu. Odpowiednio luzując żagle w kursie bajdewind, można doprowadzić do zatrzymania jachtu w wybranym miejscu. Dlatego ten sposób zatrzymania jachtu powinien być stosowany w manewrach postojowych.
Od kursu półwiatr do kursu fordewind regulacja prędkości jachtu jest już znacznie ograniczona lub niemożliwa. Jest to uzależnione od tego, czy jacht płynie na obydwu żaglach, czy tylko na jednym z nich. Na tych kursach nie jest także możliwe zatrzymanie jachtu. Na pełniejszych kursach baksztagowych regulację prędkości możemy dokonywać tylko przy pomocy foka, gdyż grot, niezależnie od zakresu jego luzowania, będzie cały czas pracował.
Regulować prędkość jachtu można także zmniejszając lub zwiększając powierzchnię żagli. Powszechne zastosowanie rolera foka umożliwia w sprawny i szybki sposób regulowanie powierzchni tego żagla, a dzięki temu korygowanie prędkości jachtu.
Regulacja prędkości poprzez wykonanie skrętu jachtu
Prędkość jachtu można także zmniejszać poprzez dynamiczny skręt jachtu bardziej na wiatr. Zwiększony, przy takim skręcie, opór płynięcia jachtu oraz słabiej pracujące żagle spowodują jego wyhamowanie. Zakres zmniejszenia prędkości w takim skręcie będzie głównie zależał od stopnia wychylenia płetwy sterowej, konstrukcji podwodnej kadłuba, ciężaru jachtu i jego prędkości. Przy każdym wykonywanym w ten sposób skręcie zakres zmniejszenia prędkości i miejsce zatrzymania jachtu może być inne. Dlatego nie powinno się wykorzystywać tego sposobu regulacji prędkości przy manewrach postojowych. Taki sposób regulacji prędkości jachtu powinien być wykonywany tylko w sytuacjach awaryjnych.
Regulacja prędkości poprzez płynięcie w sektorze martwym
Prędkość jachtu można także zmniejszać wpływając w sektor martwy. W zależności od kursu w tym sektorze może przestać pracować tylko fok, a bliżej linii wiatru także grot. W sektorze martwym następuje szybki spadek prędkości jachtu, szczególnie przy silniejszych wiatrach. Jednym ze sposobów zatrzymania jachtu jest ustawienie płynącego jachtu dokładnie w linii wiatru. Zakres „drogi hamowania” jachtu jest wtedy uzależniony od wielu czynników takich jak: prędkość jachtu, siła wiatru, ciężar jachtu, wysokość kadłuba jachtu. Przy każdej próbie zatrzymania jachtu tym sposobem „droga hamowania” będzie inna. Dlatego nie powinno się wykorzystywać tego sposobu zatrzymania jachtu przy manewrach postojowych.
Najbardziej skuteczna i bezpieczna regulacja prędkości jachtu płynącego pod żaglami występuje na kursach bajdewindowych. Regulacja prędkości jachtu, poprzez dynamiczny skręt lub poprzez wpłynięcie w sektor martwy, powinna być stosowana tylko w wyjątkowych przypadkach ze świadomością możliwych negatywnych skutków.
Podsumownie - Zapamiętaj
Testy
E-patenty
Kursy żeglarskie i motorowodne on-line
