Materiały szkoleniowe
ŻEGLARZ JACHTOWY
Dział: Manewrowanie jachtem żaglowym
Temat: Praca na żaglach
Obsługa żagli
Prawidłowa obsługa żagli zapewnia nie tylko bezpieczne i skuteczne żeglowanie, ale także utrzymanie żagli w dobrym stanie. Wykonaniem wszystkich czynności związanych z obsługą żagli powinien kierować sternik jachtu. Może on także uczestniczyć w ich wykonywaniu. Na obsługę żagli składają się następujące czynności:
- przygotowanie żagli do postawienia
- postawienie żagli
- obsługa żagli podczas ich pracy
- zrzucenie żagli
- klar żagli.
W przeciągu ostatnich kilkudziesięciu lat nastąpiła duża zmiana w sposobie obsługi żagli. Lazy jack, sztywny sztag i roler foka występują obecnie na większości jachtów śródlądowych i bardzo ułatwiają obsługę zarówno grota jak i foka. Coraz częściej pojawiają się także rolery grota. Dzięki tym urządzeniom skrócił się czas wykonania czynności obsługi żagli oraz zwiększyło się bezpieczeństwo przy ich obsłudze.
SPIS TREŚCI
Przygotowanie żagli do postawienia
Na starszych typach jachtów żagle, gdy nie pracują, są tak sklarowane, że nie można ich szybko postawić. W większości przypadków grot jest zmarlowany. Przygotowanie go do pracy wymaga rozmarlowania oraz dołączenia fału i szota. Fok jest często schowany. Wyjmuje się go tuż przed przygotowaniem do postawienia, a następnie mocuje do sztagu i dołącza fał oraz szoty. Wszystkie te czynności wymagają czasu. Łatwiej jest je wykonać w porcie niż na otwartym akwenie. We wcześniejszych latach żagle przygotowywało się i stawiało przy nabrzeżu, a następnie od niego na żaglach odpływało. Obecnie, w przeważającej większości przypadków, od nabrzeża odpływa się na silniku, a żagle przygotowuje się i stawia dopiero na otwartym akwenie. Przy nabrzeżu sprawdza się tylko ich kompletność i poprawność.
Przygotowanie grota do postawienia
Na grocie jest zainstalowany lazy jack. Wymagane czynności:
- sprawdzenie zamocowania bomu do masztu
- sprawdzenie zamocowanie obciągacza bomu, topenanty oraz linek lazy jacka
- opuszczenie bomu do pozycji poziomej
- rozpięcie kieszeni lazy jacka
- sprawdzenie zamocowania rogu halsowego (hals linka) i rogu szotowego (szkentla)
- sprawdzenie kompletności listew w żaglu
- w przypadku zarefowanego grota sprawdzenie prawidłowości jego zarefowania
- zamocowanie lub sprawdzenie zamocowania fału grota
- sprawdzenie lub wprowadzenie pełzaczy do masztu
- zamocowanie szota grota
- odpięcie noku bomu od achtersztagu
- nieznaczne podniesienie topenantą noku bomu.
Przed rozpoczęciem przygotowania grota do postawienia kierujący jachtem powinien wyznaczyć osoby z załogi do poszczególnych czynności. Następnie wydaje polecenie „Przygotować grota do postawienia”. Wyznaczeni wcześniej członkowie załogi potwierdzają przyjęcie polecenia meldunkiem „Jest, przygotować grota do postawienia”, a następnie wykonują wymagane czynności. Po zakończeniu tych prac przekazują meldunek „Grot do postawienia klar”.
Przygotowanie foka do postawienia (rozwinięcia)
Fok jest zainstalowany na sztywnym sztagu. Wykonywane czynności:
- sprawdzenie zamocowania rogu halsowego
- zamocowanie i prawidłowe poprowadzenie szotów foka do kokpitu
- sprawdzenie i przygotowanie fału rolera.
Przed rozpoczęciem przygotowania foka do postawienia kierujący jachtem powinien wyznaczyć osoby z załogi do poszczególnych czynności. Następnie wydaje polecenie „Przygotować foka do rozwinięcia”. Wyznaczeni wcześniej członkowie załogi potwierdzają przyjęcie polecenia meldunkiem „Jest, przygotować foka do rozwinięcia”, a następnie wykonują wymagane czynności. Po zakończeniu tych prac przekazują meldunek „Fok do rozwinięcia klar”.
Postawienie żagli
Postawienie żagli może być wykonywane podczas płynięcia jachtu lub podczas jego postoju. Nie należy stawiać żagli, jeżeli w krótkim czasie po ich postawieniu nie będą one pracowały. Wyluzowane, łopoczące żagle, szczególnie przy silniejszym wietrze, mogą szybko ulec uszkodzeniu, a także stanowią zagrożenie dla osób będących w ich pobliżu. Jeżeli będą stawiane obydwa żagle, pierwszy powinien być postawiony grot, a następnie fok.
Postawienie grota
Grota powinno się stawiać przy wietrze od dziobu, najlepiej w linii wiatru lub, jeżeli jest to niemożliwe, przy wietrze wiejącym pod niewielkim kątem do diametralnej jachtu. Stawianie grota, gdy jacht nie jest ustawiony w linii wiatru, jest utrudnione, głównie z powodu oporów przesuwania żagla w maszcie. Są one tym większe, im kierunek wiatru jest bardziej oddalony od diametralnej jachtu. Przy kierunku wiatru zbliżonym do prostopadłego do diametralnej jachtu, stawiany żagiel przestaje być w łopocie, gdyż jego bom zaczyna opierać się o wanty i blokować ustawienie żagla w linii wiatru. Stawiany żagiel zaczyna od razu pracować. Opory przesuwania żagla w maszcie są wtedy tak duże, że uniemożliwiają jego dalsze stawianie. Oczywiście, przy kierunkach wiatru od rufy jest to tym bardziej niemożliwe. Jeżeli jacht jest zacumowany w taki sposób, że postawienie grota byłoby bardzo trudne lub niemożliwe, należy przestawić jacht w inne dogodne do wykonania tego zadania miejsce. Jeżeli nie jest to możliwe, należy zrezygnować z postawiania grota. Postawienie grota, gdy jacht jest w ruchu, omówione jest w rozdziale 5.6.
Przed rozpoczęciem stawiania grota kierujący jachtem wyznacza osoby do poszczególnych czynności. W większości przypadków do postawienia grota potrzebne są dwie do trzech osób. Grot nie powinien być stawiany zbyt szybko. Łatwiej wtedy reagować na zaklinowanie się liku przedniego w maszcie. Podczas stawiania grota, gdy jacht jest w ruchu, sternik powinien przez cały czas utrzymywać kurs dokładnie w linii wiatru.
Przy stawianiu grota z lazy jackiem należy zwracać uwagę na prowadzenie żagla pomiędzy linkami jego kieszeni. Dosyć często następuje zahaczenie listwą żagla o linkę. Należy wtedy lekko opuścić żagiel, umieścić go pomiędzy linkami i ponownie podnosić. Nie powinno się stawiać grota z wybranym szotem grota. Szot grota należy całkowicie wyluzować. Ułatwi to ustawienie żagla dokładnie w linii wiatru. Poluzowany obciągacz bomu, podniesiony nok bomu oraz wyluzowany szot grota pozwolą dużo łatwiej maksymalnie wybrać fał grota w końcowej fazie stawiania żagla, a przez to poprawnie go postawić.
Postawienie grota wymaga wykonania wcześniej czynności przygotowania grota do postawienia. Kierujący jachtem wyznacza członków załogi do postawienia grota. Jacht jest przycumowany i ma wiatr od dziobu.
Wykonywane czynności:
- kierujący wydaje komendę „Grota staw”, wyznaczeni załoganci potwierdzają przyjęcie komendy meldunkiem „Jest, grota staw”, a następnie rozpoczynają stawiać żagiel
- jeden z załogantów zaczyna powoli wybierać fał grota, drugi z załogantów, będąc przy maszcie, kontroluje lik przedni grota, tak aby liklina lub pełzacze nie klinowały się w likszparze
- podczas stawiania grota powinno się lekko podnieść nok bomu, można to zrobić topenantą lub ręką, podniesiony nok bomu ułatwi stawianie grota w końcowej fazie
- po postawieniu grota powinno się maksymalnie wybrać fał grota
- następnie, przy pomocy topenanty, ustawia się nok bomu na prawidłowej wysokości i wybiera się obciągacz bomu
- na zakończenie klaruje się wszystkie liny wykorzystywane do postawienia żagla, a następnie składany jest meldunek „Grot po postawieniu klar”.
Postawienie (rozwinięcie) foka
Obecnie najczęściej mamy do czynienia z dwoma sposobami mocowania foka do sztagu:
- poprzez raksy lub karabińczyki – klasyczny fok
- zamocowanie na stałe do sztywnego sztagu.
Stawianie (rozwijanie) foka, inaczej niż w przypadku grota, nie trzeba wykonywać, będąc w linii wiatru. Praktycznie można go stawiać będąc każdym kierunku wiatru, najlepiej jednak stawiać foka w bajdewindzie. W przypadku klasycznego foka, podczas stawiania żagla, załogant będący przy sztagu ma więcej miejsca do obsługi żagla
Przed rozpoczęciem stawiania foka kierujący jachtem wyznacza osoby do poszczególnych czynności. Stawianie lub rozwijanie foka wykonują dwie osoby. W przypadku klasycznego foka jedna obsługuje lik przedni, kontrolując poprawność zaczepienia foka do sztagu, druga obsługuje fał foka. W przypadku foka na sztywnym sztagu jedna obsługuje fał rolera, druga odpowiedni szot foka. Zamocowanie foka do sztywnego sztagu zmieniło radykalnie sposób jego obsługi. Dlatego zamiast komendy „Fok(a) staw” można użyć komendy „Foka rozwiń”, która bardziej odzwierciedla czynność, którą się wykonuje.
Postawienie foka wymaga wcześniej wykonania czynności przygotowania foka do postawienia. Kierujący jachtem wyznacza załogantów do postawienia żagla. Jacht jest przycumowany i ma wiatr od dziobu.
Wariant I – fok klasyczny Wykonywane czynności:
- kierujący jachtem podaje komendę „Foka staw”
- załoganci potwierdzają przyjęcie komendy meldunkiem „Jest, foka staw”, a następnie rozpoczynają wykonanie komendy
- jeden z załogantów wybiera fał foka, a drugi będąc na dziobie jachtu kontroluje, czy podnoszony fok ma wpięte w sztag raksy, przy podnoszeniu foka jego szoty powinny być poluzowane
- po postawieniu żagla, załogant wybiera maksymalnie fał foka („pompuje” go), tak aby lik przedni foka nie miał żadnych wybrzuszeń, obkłada fał na knadze lub blokuje w stoperze, a następnie go klaruje
- po postawieniu foka załoganci składają meldunek „Fok po postawieniu klar” lub „Fok klar”.
Wariant II – fok na sztywnym sztagu
Wykonywane czynności:
- kierujący jachtem podaje komendę „Foka rozwiń”
- załoganci potwierdzają przyjęcie komendy meldunkiem „Jest, foka rozwiń”, a następnie rozpoczynają wykonanie komendy
- jeden z załogantów wybiera odpowiedni szot foka, a drugi luzuje fał rolera
- po rozwinięciu żagla, jeden z załogantów luzuje szot foka, a drugi załogant obkłada lub blokuje fał rolera, a następnie go klaruje
- po rozwinięciu foka załoganci składają meldunek „Fok po postawieniu klar” lub „Fok klar”.
Zamiast komendy „Foka rozwiń” mogą być podane komendy: „Prawy (lewy) szot foka wybieraj”, „Fał rolera luzuj”.
Zrzucenie żagli
Zrzucenie żagli to szereg czynności, które należy wykonać w odpowiedniej kolejności i przy spełnieniu określonych warunków.
Zrzucenie grota
Grota powinno się zrzucać, gdy jacht jest ustawiony w linii lub prawie w linii wiatru. Grota zrzuca się, gdy jacht jest odpowiednio przycumowany, gdy stoi na kotwicy lub gdy jest w ruchu.
W większości przypadków do zrzucenia grota potrzebne są dwie lub trzy osoby. Jedna przy maszcie, druga do fału grota, trzecia do pomagania układania grota w kieszeni lazy jacka lub na bomie. Przed rozpoczęciem zrzucania grota kierujący jachtem wyznacza osoby do zrzucenia żagla. Jacht jest przycumowany i ustawiony w linii wiatru.
Wykonywane czynności:
- kierujący jachtem podaje polecenie „Przygotować grota do zrzucenia”
- wyznaczeni załoganci potwierdzają przyjęcie polecania meldunkiem „Jest, przygotować grota do zrzucenia” i zajmują odpowiednie stanowiska
- załogant przygotowuje fał grota do luzowania, szot grota powinien być wyluzowany
- po przygotowaniu grota do zrzucenia załoganci składają meldunek „Grot do zrzucenia klar”
- kierujący jachtem podaje komendę „Grot dół”
- załoganci potwierdzają przyjęcie komendy meldunkiem „Jest, grot dół”, a następnie zaczynają wykonywać to zadanie
- jeden z załogantów zaczyna luzować fał grota
- załogant będący przy maszcie, ściąga w dół lik przedni grota i w zależności od sposobu mocowania grota wraz z drugą osobą, albo układają żagiel w kieszeni lazy jacka i zamykają ją, albo układają i zabezpieczają grota krawatami na bomie
- po zrzuceniu i zabezpieczeniu grota należy: sklarować fał grota, wyczepić i sklarować szot grota, podnieść na odpowiednią wysokość nok bomu i przyczepić go do achtersztagu
- po zakończeniu wymaganych prac składany jest meldunek „Grot po zrzuceniu klar”.
Gdy fał nie jest prowadzony do kokpitu, to załogant przez cały czas luzowania fału powinien mieć go w dłoni. Puszczenie fału choć na chwilę może doprowadzić do jego niekontrolowanego wciągnięcia zbyt wysoko na maszt lub odchylenia przez wiatr od masztu. Ściągnięcie fału w dół może być bardzo trudne, a czasami bez położenia masztu niemożliwe.
Zrzucenie (zwinięcie) foka
Zrzucenie lub zwinięcie foka, inaczej niż w przypadku grota, nie musi być wykonywane, gdy jacht jest w linii wiatru. Najlepiej jest go zrzucać lub zwijać będąc w kursie bajdewind. W przypadku klasycznego foka załogant będący przy sztagu ma więcej miejsca do obsługi zrzucanego żagla. Gdy fok jest na sztywnym sztagu, podczas jego zwijania nie tworzą się fałdy na sztagu. Zwijania foka na sztagu nie powinno się wykonywać przy wyluzowanym szocie foka. Łopoczący żagiel może się nierówno nawijać na sztywny sztag. Czynność zrzucania lub zwijania foka najczęściej wykonują dwie osoby. W przypadku klasycznego foka jedna, będąc przy sztagu, ściąga żagiel i układa go na pokładzie, druga luzuje fał foka. Gdy fok jest na sztywnym sztagu, jedna obsługuje fał rolera, druga pracujący szot foka.
Wariant I – fok klasyczny Wykonywane czynności:
- przed rozpoczęciem zrzucania foka kierujący jachtem wydaje polecenie „Przygotować foka do zrzucenia”
- wyznaczeni wcześniej załoganci potwierdzają przyjęcie polecenia meldunkiem „Jest, przygotować foka do zrzucenia” i zajmują odpowiednie stanowiska
- załogant przygotowuje fał foka do luzowania, szoty foka powinny być wyluzowane
- po zakończeniu tych prac przekazują meldunek „Fok do zrzucenia klar”
- kierujący jachtem podaje komendę „Fok dół”
- załoganci potwierdzają przyjęcie komendy meldunkiem „Jest, fok dół”, a następnie rozpoczynają wykonanie czynności
- jeden z załogantów luzuje fał foka
- drugi załogant ściąga i przechwytuje na pokładzie dziobowym opuszczany żagiel i zabezpiecza go krawatami
- po zrzuceniu żagla załogant obkłada fał na knadze lub blokuje w stoperze i go klaruje, drugi załogant wybiera szot foka, ten na której burcie leży fok
- następnie załoganci składają meldunek „Fok po zrzuceniu klar” lub „Fok klar”.
Gdy fał nie jest prowadzony do kokpitu, to załogant przez cały czas luzowania fału powinien mieć go w dłoni. Puszczenie fału choć na chwilę może doprowadzić do jego niekontrolowanego wciągnięcia zbyt wysoko na maszt lub odchylenia przez wiatr od masztu. Ściągnięcie fału w dół może być bardzo trudne, a czasami niemożliwe bez położenia masztu.
Wariant II – fok na sztywnym sztagu
Wykonywane czynności:
- przed rozpoczęciem zrzucania foka kierujący jachtem wydaje polecenie „Przygotować foka do zwinięcia”
- wyznaczeni wcześniej załoganci potwierdzają przyjęcie polecenia meldunkiem „Jest, przygotować foka do zwinięcia” i zajmują odpowiednie stanowiska
- załogant przygotowuje fał rolera do wybierania
- po zakończeniu tych prac przekazują meldunek „Fok do zwinięcia klar”
- kierujący jachtem podaje komendę „Foka zwiń”
- załoganci potwierdzają przyjęcie komendy meldunkiem „Jest, foka zwiń”, a następnie rozpoczynają wykonanie wymaganych czynności
- jeden z załogantów wybiera fał rolera, a drugi luzuje pracujący szot foka
- po zwinięciu żagla załogant obkłada lub blokuje fał rolera, a następnie go klaruje
- następnie załoganci składają meldunek „Fok po zwinięciu klar” lub „Fok klar”.
Zamiast komendy „Foka zwiń” mogą być podane komendy: „Fał rolera wybieraj”, „Prawy (lewy) szot foka luzuj”.
Podsumownie - Zapamiętaj
- Zasady ogólne i bezpieczeństwo
- Kierownictwo: Wszystkimi czynnościami kieruje sternik, wydając jasne komendy i wyznaczając załogę do konkretnych zadań.
- Kolejność: Zasadniczo najpierw stawiamy grota, a potem foka.
- Ochrona sprzętu: Nie stawiaj żagli, jeśli nie będą zaraz pracować. Łopoczące żagle niszczą się i stanowią zagrożenie.
- Miejsce: Przygotowanie żagli (szeklowanie, klarowanie) najlepiej wykonać w porcie, gdzie jest stabilnie.
- Przygotowanie do postawienia
- Grot: Sprawdź zamocowanie bomu, rogów (halsowego i szotowego), listew oraz czy lazy jack jest rozpięty . Bom powinien być w pozycji poziomej.
- Fok (na sztywnym sztagu): Sprawdź zamocowanie rogu halsowego i czy szoty są poprawnie poprowadzone do kokpitu .
- Komendy: „Przygotować grota do postawienia” / „Przygotować foka do rozwinięcia”.
- Stawianie żagli
- Grot – ZAWSZE w linii wiatru: Jacht musi być ustawiony dziobem do wiatru. W innym kursie żagiel zaklinuje się w maszcie przez opory na likszparze lub wantach .
- Szot grota: Musi być całkowicie wyluzowany podczas stawiania.
- Fał: Po postawieniu fał wybieramy maksymalnie.
- Fok – dowolny kurs: Można go stawiać (rozwijać) w każdym kursie, choć najwygodniej w bajdewindzie.
- Sztywny sztag: Stosujemy komendę „Foka rozwiń” (lub „Szot foka wybieraj, fał rolera luzuj”).
- Zrzucanie i zwijanie
- Grot – w linii wiatru: Podobnie jak przy stawianiu, zrzucamy go w linii wiatru.
- Fał: Osoba luzująca fał musi go cały czas kontrolować (trzymać w dłoni), aby wiatr nie wydmuchał żagla lub fał nie uciekł na maszt.
- Fok (rolowanie):
- Napięcie szota: Zwijając foka na sztywnym sztagu, nie wolno luzować szota całkowicie. Musi być lekko napięty, aby żagiel nawinął się ciasno i równo.
- Współpraca: Jedna osoba wybiera fał rolera, druga luzuje (kontroluje) pracujący szot.
- Nowoczesne ułatwienia
- Urządzenia takie jak lazy jack, sztywny sztag i rolery znacznie usprawniają obsługę i zwiększają bezpieczeństwo, skracając czas przebywania załogi na dziobie.
Testy
E-patenty
Kursy żeglarskie i motorowodne on-line
