Materiały szkoleniowe
ŻEGLARZ JACHTOWY
Dział: Budowa jachtów żaglowych
Temat: Klasyfikacja jachtów żaglowych
Klasyfikacja jachtów żaglowych
SPIS TREŚCI:
Ogólny podział jachtów żaglowych
Jachty żaglowe
Jachty motorowe
Jachty żaglowo-motorowe
Podział jachtów ze względu na budowę
Jachty zatapialne i niezatapialne
Podział jachtów ze względu na przeznaczenie
Kategorie projektowe jachtów
Podstawowe parametry jachtów
Jacht to jednostka pływająca, która służy do uprawiania rekreacji lub sportu. Zgodnie z obowiązującymi przepisami wyróżniamy jachty komercyjne i rekreacyjne. Oprócz prawnych istnieje wiele innych kryteriów podziału jachtów.
Jachty można sklasyfikować według różnych kryteriów. Oto najważniejsze rodzaje i typy jachtów:
Podział ze względu na rodzaj napędu
Jachty żaglowe – wykorzystują żagle jako główny napęd
Jachty motorowe – napędzane silnikiem mechanicznym
Jachty żaglowo-motorowe – posiadają zarówno żagle, jak i silnik pomocniczy
Jachty motorowo-żaglowe – głównym napędem jest silnik, żagle pełnią rolę pomocniczą
Podział ze względu na przeznaczenie
Jachty regatowe – przeznaczone do wyścigów, charakteryzują się dużą powierzchnią ożaglowania i lekką konstrukcją
Jachty turystyczne – zaprojektowane z myślą o wygodzie podczas rejsów rekreacyjnych
Jachty turystyczno-regatowe – łączą cechy jachtów regatowych i turystycznych
Jachty szkoleniowe – używane do nauki żeglarstwa, cechują się bezpieczną konstrukcją
Podział ze względu na konstrukcję kadłuba
Jachty mieczowe – wyposażone w miecz, mają szeroki kadłub zapewniający stateczność
Jachty balastowe (kilowe) – stateczność zapewnia balast, często stosowane w żegludze morskiej
Jachty balastowo-mieczowe – łączą cechy jachtów mieczowych i balastowych
Jachty wielokadłubowe – katamarany (dwa kadłuby) i trimarany (trzy kadłuby), charakteryzują się dużą statecznością
Podział ze względu na akwen pływania
D – Wody osłonięte, jachty śródlądowe – przeznaczone do żeglugi po jeziorach, rzekach i kanałach
C – Przybrzeżne, jachty przeznaczone do żeglugi na wodach przybrzeżnych, zatokach itp.
B – Pełnomorskie, jachty morskie – przystosowane do żeglugi po morzach
A – Oceaniczne, jachty oceaniczne – zdolne do długich rejsów oceanicznych
Symbole przed nazwą
Każdy jacht posiada oznaczenie skrótowe, które przedstawia się tak:
s/y (s.y.) – sailing yacht – angielski skrót określenia jachtów żaglowych
SV (s/v; s.v.; sv) – sailing vessel – dla innych statków żaglowych
STS – sail training ship – żaglowy statek szkoleniowy
MSY – motor sailing yacht – jacht żaglowo-motorowy
Jachty motorowe
Jacht motorowy to statek o napędzie mechanicznym przeznaczony do uprawiania sportu, turystyki i rekreacji lub do celów zawodowych na wodach śródlądowych i morskich.
Jachtami motorowymi są również: skutery wodne, łodzie pneumatyczne i poduszkowce o długości do 24m.
Bez patentu możesz pływać jachtem motorowym o mocy silnika poniżej 10kW oraz długości kadłuba do 13m z silnikiem o mocy do 75kW (102KM), którego prędkość maksymalna jest ograniczona konstrukcyjnie do 15 km/h.
Pozostałe jachty motorowe i w tym skutery wymagają posiadania odpowiedniego patentu w Polsce.
Jachty żaglowe
Jacht żaglowy to statek o napędzie żaglowym, zaprojektowany tak aby efektywnym źródłem napędu były żagle. Silnik, o ile jest zastosowany, stanowi napęd pomocniczy.
W Polsce można pływać bez uprawnień jachtami żaglowymi o długości kadłuba do 7,5 metra. Takie jachty mogą być również wyposażone w napęd mechaniczny. Popularne modele jachtów żaglowych, którymi można żeglować bez patentu to na przykład Omega, Sasanka czy Pegaz. Warto jednak pamiętać, że mimo braku wymogu posiadania patentu, wiele firm czarterowych może nie zgadzać się na wynajem jachtu żaglowego osobom bez uprawnień. Dodatkowo, przed wypłynięciem konieczne jest przejście szkolenia z zakresu bezpieczeństwa na wodzie
Jachty żaglowo – motorowe
Jachty żaglowo-motorowe to jednostki pływające łączące w sobie cechy jachtów żaglowych i motorowych, wyposażone zarówno w żagle, jak i silnik. Taka konstrukcja zapewnia większą wszechstronność i niezależność od warunków pogodowych, umożliwiając żeglugę przy sprzyjającym wietrze oraz wykorzystanie napędu mechanicznego w przypadku ciszy lub niekorzystnych warunków wietrznych. Jachty żaglowo-motorowe są popularne wśród żeglarzy ceniących sobie komfort i bezpieczeństwo, szczególnie na dłuższych rejsach, gdzie możliwość korzystania z obu rodzajów napędu zwiększa zasięg i elastyczność podróżowania
Podział jachtów ze względu na budowę
Jachty jednokadłubowe – do tej grupy zaliczamy wszystkie jednostki, które mają jeden kadłub. Tego typu jachty są najbardziej popularne. Jachty jednokadłubowe pozwalają łatwo manewrować w porcie, a na otwartej wodzie dzięki prostej budowie są bardzo wytrzymałe.
Katamaran – to jacht składający się z dwóch połączonych ze sobą kadłubów. Ich podstawową zaletą jest mała podatność na przechyły. To bardzo stabilne jednostki. Są zdecydowanie lżejsze od jednokadłubowców (nie posiadają kila) i dzięki temu potrafią być szybsze.
Trimaran – jacht o trzech kadłubach. Jednym głównym, w którym znajduje się część mieszkalna i dwóch pływakach bocznych stabilizujących przechyły. stabilizujących. Są stabilne w czasie żeglugi, ale mogą sprawiać trudności w czasie manewrów portowych, a to ze względu na swoją szerokość. Jeden trimaran potrzebuje trzy razy więcej miejsca w porcie niż jacht jednokadłubowy. Mniejsze trimarany mogą mieć składane pływaki na czas postoju w porcie.
Jachty odkrytopokładowe – to najczęściej małe łodzie, których kadłub nie jest przykryty nadbudówką. Są to jachty do żeglugi dziennej nie zapewniające miejsc do spania.
Jachty kabinowe – to jednostki, których kadłuby zakryte pokładem (nadbudówką), tworząc w ten sposób miejsce do przebywania załogi i często zapewniając miejsce do spania.
Jachty mieczowe – to łodzie z ruchomą płetwą stabilizującą (czyli mieczem) wysuwaną z dna jednostki na czas żeglugi, a chowany podczas wpływania na płytką wodę. Miecz ma za zadanie zwiększyć powierzchnię tej części kadłuba, która jest pod wodą i zapobiegać dryfowi. Pomaga nam płynąć do przodu, zwłaszcza w kursach ostrych. Takie rozwiązanie sprawdza się najczęściej na jachtach śródlądowych.
Jachty balastowe – konstrukcje wyposażone w balast (ciężar), który obniża środek ciężkości. Najczęściej jest to dociążony, na stałe zamocowany pod kadłubem element w kształcie płetwy – kil, który jednocześnie zapobiega dryfowi jachtu. To jednostki przygotowane do żeglugi po morzach i oceanach. W założeniu niewywracalne przez wiatr, ale ze względu na swoją wagę zatapialne.
Jachty balastowo-mieczowe – to konstrukcje z zintegrowanym balastem oraz wysuwanym mieczem, które łączą cechy jednostki balastowej i mieczowej (stateczność wynikająca z ciężaru i kształtu konstrukcji). Umożliwiają żeglugę w utrudnionych warunkach, także na płytkich wodach przybrzeżnych. Są bardziej stabilne od jachtów mieczowych, ale zatapialne.
Jachty zatapialne i niezatapialne
Jachty możemy podzielić na zatapialne i niezatapialne. Każdy jacht, nieważne do jakiej kategorii go przypiszemy może się wywrócić i zacząć nabierać wody. Wywracają się małe jednostki jednoosobowe i wielkie żaglowce, również katamarany i trimarany. Każdy jacht może się uszkodzić i do wnętrza może wlewać się do środka woda. Stosowane są dwa rozwiązania, które mogą zwiększyć szanse niezatonięcia jachtu.
Komory wypornościowe – to odizolowane szczelnie zamknięte przestrzenie, które zapewniają unoszenie się jachtu na powierzchni, nawet po całkowitym zalaniu wodą. Jednostka będzie wtedy niezatapialna. Takie rozwiązanie stosowane jest na małych jednostkach i lżejszych konstrukcjach. To rozwiązanie ma jedną wadę – zajmuje dużo miejsca wewnątrz jachtu, kosztem przestrzeni mieszkalnej. Jachtem, który posiada takie komory i jest bardzo popularny jest Optymist.
Grodzie wodoszczelne – przegrody, które gdy są zamknięte dzielą wnętrze kadłuba na kilka szczelnych przedziałów. W przypadku zalania jednego z nich, woda nie przedostaje się do pozostałych i statek utrzymuje się na powierzchni. Grodzie nie zabierają przestrzeni użytkowej przy normalnej eksploatacji.
Część jachtów śródlądowych posiada komory wypornościowe, w jachtach balastowych ze względu na ich ciężar takie komory nie występują. W dużych statkach montowane są grodzia wodoszczelne. Jachty nie wyposażone w komory wypornościowe lub grodzia wodoszczelne po zalaniu wodą toną.
Podział jachtów ze względu na przeznaczenie
Żeglarstwo przez cały czas dynamicznie się rozwija, szczególnie w formie rywalizacji sportowej oraz jako sposób spędzania wolnego czasu. Jachty stały się wyspecjalizowanymi jednostkami do konkretnych zadań. Biorąc pod uwagę ich przeznaczenie jachty możemy podzielić w następujący sposób:
Jachty regatowe – konstrukcje których głównym zadaniem jest osiągnięcie jak największej prędkości i wysokiej zdolności manewrowej. Skomplikowane w obsłudze, wymagają odpowiednio wyszkolonej załogi, która powinna posiadać dużą wiedzę i wysoką sprawność fizyczną. Występują w każdym rodzaju, wielkości, zarówno na wodach morskich i śródlądowych.
Jachty turystyczne – jednostki zapewniające jak największy komfort i dużą funkcjonalność. Konstrukcje tych jachtów są proste w obsłudze i zapewniające jak największe bezpieczeństwo.
Jachty turystyczno-regatowe – stanowiące połączenie jachtu turystycznego i regatowego. Mają zapewnić więcej komfortu niż jachty regatowe, ale pozwalające poczuć dreszczyk sportowego żeglarstwa.
Jachty szkoleniowe – jednostki proste w obsłudze i wszechstronne, umożliwiające poznanie podstaw żeglowania, jak również rozwój umiejętności. Zapewniają wysoki poziom bezpieczeństwa, powinny być tanie w produkcji i eksploatacji.
Kategorie projektowe jachtów
Kategorie projektowe jachtów określają warunki, w jakich dana jednostka może bezpiecznie żeglować. Od 2003r. również polskie jachty wprowadzone do obrotu handlowego w UE muszą spełniać techniczne wymagania dla rekreacyjnych jednostek pływających. Inaczej mówiąc powinny posiadać specjalny certyfikat CE, który na podstawie odpowiednich norm klasyfikuje rekreacyjne jachty żaglowe według tak zwanych kategorii projektowych. Taka kategoria wskazuje jaki to jacht oraz gdzie i w jakich warunkach można nim bezpiecznie żeglować. Kategoria powinna znajdować się na tabliczce znamionowej w widocznym miejscu na jachcie. Kategorie projektowe mogą być istotne w procedurze odszkodowawczej, dlatego warto przestrzegać zaleceń na nich zawartych.
Wyróżniamy cztery podstawowe kategorie projektowe:
Kategoria A – Oceaniczna
Przeznaczona do dalekich rejsów oceanicznych
Warunki:
Siła wiatru: powyżej 8°B w skali Beauforta
Wysokość fali: powyżej 4 m
Jednostki w znacznym stopniu samowystarczalne
Minimalna wartość współczynnika STIX (indeks stabilności): 32
Kategoria B – Pełnomorska
Przeznaczona do rejsów pełnomorskich
Warunki:
Siła wiatru: do 8°B włącznie
Wysokość fali: do 4 m włącznie
Minimalna wartość współczynnika STIX: 23
Kategoria C – Przybrzeżna
Przeznaczona do rejsów po wodach przybrzeżnych, dużych zatokach, zalewach, jeziorach i rzekach
Warunki:
Siła wiatru: do 6°B włącznie
Wysokość fali: do 2 m włącznie
Kategoria D – Na wody osłonięte
Przeznaczona do rejsów na małych jeziorach, rzekach i kanałach
Warunki:
Siła wiatru: do 4°B włącznie
Wysokość fali: do 0,5 m włącznie
Wymagania dla wszystkich kategorii:
Jachty muszą być zaprojektowane i zbudowane tak, aby spełniać wymogi eksploatacji, stateczności i pływalności odpowiednie dla danej kategorii. Każda jednostka musi posiadać oznakowanie CE oraz oznaczenie literowe kategorii projektowej na tabliczce znamionowej. Producent ma obowiązek wskazania kategorii projektowej w deklaracji zgodności CE. Jachty muszą posiadać instrukcję obsługi zawierającą informacje niezbędne do bezpiecznego użytkowania. Jednostki podlegają certyfikacji i testom potwierdzającym ich zdolność do żeglugi w określonych warunkach. Należy pamiętać, że kategorie projektowe odnoszą się do warunków pogodowych i morskich, a nie do odległości od brzegu. Właściwy dobór kategorii projektowej jest kluczowy dla bezpieczeństwa żeglugi.
Współczynnik STIX (Stability Index) to kompleksowy wskaźnik służący do oceny dzielności morskiej i stabilności jachtów. Jest on kluczowym parametrem używanym do klasyfikacji jednostek pływających według kategorii projektowych.
Główne cechy współczynnika STIX:
Obejmuje osiem różnych czynników uznanych za kluczowe przy określaniu dzielności morskiej jednostki.
Uwzględnia m.in.: geometrię jachtu, krzywą momentu prostującego, ryzyko zalania wskutek przechyłu, stabilność dynamiczną
Wartość STIX jest obliczana na podstawie skomplikowanego wzoru uwzględniającego różne parametry jachtu.
Minimalne wartości STIX dla poszczególnych kategorii projektowych:
Kategoria A (Oceaniczna): 32
Kategoria B (Pełnomorska): 23
Kategoria C (Przybrzeżna): 14
Kategoria D (Na wody osłonięte): 524
Im wyższa wartość STIX, tym większa dzielność morska i stabilność jachtu.
Warto zauważyć, że choć STIX jest ważnym wskaźnikiem, nie wyczerpuje on w pełni tematu dzielności morskiej. Jest raczej punktem wyjścia do dalszych rozważań i analiz dotyczących właściwości jachtu.
Podstawowe parametry jachtów
Główne parametry jachtów morskich to wielkości charakteryzujące ich wymiary, właściwości i osiągi. Oto najważniejsze z nich:
Wymiary
Długość całkowita (LOA)
- Całkowita długość kadłuba jachtu od dziobu do rufy
- Zwykle mieści się w zakresie 10-20 m dla typowych jachtów rekreacyjnych
- Wpływa na prędkość maksymalną, stateczność i właściwości morskie
Długość linii wodnej (LWL)
- Długość kadłuba na poziomie wodnicy konstrukcyjnej
- Zazwyczaj nieco krótsza niż długość całkowita
- Kluczowa dla określenia prędkości granicznej jachtu
Szerokość (B)
- Największa szerokość kadłuba mierzona na zewnętrznej powierzchni poszycia
- Wpływa na stateczność poprzeczną i przestrzeń wewnętrzną
- Typowo 3-5 m dla jachtów rekreacyjnych
Zanurzenie (T)
- Odległość od linii wodnej do najniższego punktu stałego (stępka, płetwa balastowa)
- Określa możliwość żeglugi po płytkich akwenach
- Zwykle 1,5-2,5 m dla jachtów balastowych
Wysokość boczna (H)
- Wysokość kadłuba mierzona od dolnej krawędzi stępki do górnej krawędzi pokładu
- Wpływa na przestrzeń wewnętrzną i stateczność
Masy i wyporność
Wyporność (V)
- Objętość wody wypieranej przez zanurzoną część kadłuba
- Mierzona w metrach sześciennych lub tonach
- Kluczowa dla określenia nośności i właściwości morskich jachtu
Masa całkowita
- Całkowita masa jachtu z pełnym wyposażeniem, ale bez załogi i zapasów
- Wpływa na zachowanie jachtu na fali i prędkość
Masa balastu
- Masa stałego obciążenia (zwykle ołów lub żeliwo) w dnie jachtu
- Zapewnia stateczność i przeciwdziała przechyłom
- Zwykle 30-50% masy całkowitej jachtu
Ożaglowanie
Powierzchnia ożaglowania (S)
- Suma powierzchni wszystkich żagli podstawowego zestawu (zwykle grot + fok/genua)
- Mierzona w metrach kwadratowych
- Określa siłę napędową jachtu
Wysokość masztu
- Odległość od pokładu do topu masztu
- Wpływa na powierzchnię ożaglowania i moment przechylający
Parametry eksploatacyjne
Prędkość maksymalna
- Teoretyczna maksymalna prędkość jachtu, zależna głównie od długości linii wodnej
- Dla typowych jachtów żaglowych Vmax≈2.43LWLVmax≈2.43LWL (w węzłach)
Autonomiczność
- Maksymalny czas żeglugi bez uzupełniania zapasów
- Zależna od pojemności zbiorników (woda, paliwo) i przestrzeni magazynowych
Dzielność morska
- Zdolność jachtu do bezpiecznej żeglugi w trudnych warunkach
- Zależna od wielu czynników, m.in. kształtu kadłuba, stateczności, ożaglowania
Współczynniki i wskaźniki
Współczynnik balastowy
- Stosunek masy balastu do wyporności
- Określa stateczność jachtu przy dużych przechyłach
Współczynnik smukłości kadłuba
- Stosunek długości do szerokości
- Wpływa na opory kadłuba i zachowanie na fali
Wskaźnik żaglowy
- Stosunek powierzchni ożaglowania do wyporności
- Określa potencjalne osiągi jachtu w lekkich wiatrach
Znajomość tych parametrów pozwala na porównywanie różnych jachtów oraz ocenę ich przydatności do planowanego rodzaju żeglugi. Warto pamiętać, że rzeczywiste zachowanie jachtu na morzu zależy od wielu czynników i nie da się go w pełni opisać tylko za pomocą liczb.
Testy
E-patenty
Kursy żeglarskie i motorowodne on-line
